Fringer | คนชายขอบ

ขอใช้พื้นที่บล็อกโฆษณาหนังสือตัวเอง (อีกแล้ว): “นายธนาคารเพื่อคนจน” หนังสือแปลที่เจ้าของบล็อกแปลจาก “Banker to the Poor” โดย มูฮัมหมัด ยูนุส ผู้ก่อตั้งธนาคารกรามีน และเจ้าของรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพประจำปี 2006 ออกแล้วค่ะ สำนักพิมพ์มติชนจัดพิมพ์ ราคา 225 บาท คาดว่าจะไปถึงร้านหนังสือทั่วประเทศภายในประมาณวันพุธที่ 13 สิงหาคมนี้ค่ะ (หรือสั่งซื้อได้ที่ร้านหนังสือมติชนออนไลน์)

(อ่านข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับยูนุส และไมโครเครดิตได้ในบทความที่เคยเีขียนลง คอลัมน์ “คนชายขอบ” และ นิตยสาร “สารคดี” ค่ะ)

คำนำผู้แปล

ธนาคารกรามีน “ธนาคารเพื่อคนจน” แห่งแรกของโลก ถือกำเนิดขึ้นในเดือนมกราคม พ.ศ. 2520 ไม่กี่เดือนหลังมหกรรมฆ่าสังหารโหดนักศึกษา 6 ตุลา 2519 ในประเทศไทย ประวัติศาสตร์เปื้อนเลือดที่นักเรียนไทยยังไม่เคยได้เรียนในห้องเรียน

สามสิบปีให้หลัง ประเทศไทยก็ประกอบด้วยโลกสองใบที่นับวันดูจะยิ่งโคจรออกห่างจากกันไปเรื่อยๆ

โลกใบแรก เป็นโลกของคนรวยที่สุดในประเทศ 30% มีรายได้รวมกันกว่า 80% ของรายได้ประชาชาติ คนเหล่านี้ส่วนใหญ่มีบ้านหรือคอนโดมิเนียมในตัวเมือง มีอำนาจในการบริโภคสูง มีทางเลือกในการบริหารจัดการเงินและการลงทุนมากมาย เป็นกลุ่มลูกค้าเป้าหมายหลักของสถาบันการเงิน เพราะมีรายได้ประจำ ทำงานเป็นหลักแหล่ง มีรายได้และทรัพย์สินพอเพียงที่จะใช้เป็นหลักประกันเงินกู้และบริการทางการเงินอื่นๆ

ในเขตอำเภอเมืองทุกจังหวัดนอกกรุงเทพฯ สาขาหลากสีสันของธนาคารพาณิชย์มองเห็นเด่นชัดแต่ไกล ตัดกับสีหม่นของสาขาธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ (ธกส.) ป้ายโฆษณาของบริษัทสินเชื่อส่วนบุคคลและบริษัทเช่าซื้อรถยนต์และรถจักรยานยนต์ รวมทั้งเงินผ่อนรถแทรกเตอร์ยี่ห้อดังๆ อย่างสยามคูโบต้า โผล่ขึ้นเป็นดอกเห็ดสลับแซมกับป้ายโฆษณาสินเชื่อบ้านจัดสรร โปรโมชั่นบัตรเครดิต สินเชื่อส่วนบุคคล ฯลฯ และ ฯลฯ

สมาชิกของโลกใบที่หนึ่งถูกแวดล้อมด้วยเครื่องมือและบริการทางการเงินมากมายเกินความต้องการ เกินเวลาที่พวกเขาจะมีใช้บริการเหล่านั้น และบ่อยครั้งก็เกินศักยภาพในการทำความเข้าใจกับเงื่อนไขที่ระบุในสัญญาให้บริการ มิพักต้องพูดถึงรายละเอียดเข้าใจยากที่ซ่อนอยู่หลังดอกจันขนาดจิ๋ว

โลกใบที่สอง เป็นโลกของคนที่เหลืออีก 70% ของประเทศที่มีรายได้รวมกันไม่ถึง 20% ของรายได้ประชาชาติ ฐานะทางการเงินแกว่งไกวไม่แน่นอน ขึ้นอยู่กับปัจจัยภายนอกที่อยู่นอกเหนืออำนาจการควบคุมของพวกเขา ไม่ว่าจะเป็นสภาพดินฟ้าอากาศ ราคาพืชผลในตลาดโลก นโยบายเกษตรของภาครัฐ และค่าครองชีพที่พุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว เร็วกว่ารายได้และอัตราดอกเบี้ยเงินฝากของธนาคาร

สมาชิกในโลกใบที่สองมีสถานภาพไม่แน่นอนในแต่ละปี หมุนเวียนเปลี่ยนผันระหว่างการเป็นเกษตรกร แรงงานรับจ้าง พนักงาน และเจ้าของที่ดินที่เก็บค่าเช่าทำนา – ในกรณีส่วนน้อยที่ยังไม่เคยขายที่ดินไปให้นายทุน “พัฒนา” ในราคาต่ำกว่ามูลค่าที่แท้จริงหลายสิบเท่า

พวกเขาคือคนส่วนใหญ่ของประเทศ คนที่สถาบันการเงินเอกชนไม่ต้องการเพราะมองว่าไม่มีกำลังซื้อ ไม่มีกำลังใช้หนี้ มีแต่สถาบันการเงินภาครัฐเท่านั้นที่ให้บริการ หลายแห่งให้บริการแบบเสียไม่ได้ เพราะรู้ดีว่าพวกเขาไม่มีที่ไป

ประเทศไทยมีหมู่บ้านกว่า 70,000 แห่ง ระยะทางจากหมู่บ้านไปถึงตัวตำบลที่ใกล้ที่สุดอาจไกลนับสิบกิโลเมตรบนถนนลูกรังสีแดงที่ตวัดคดเคี้ยวไปตามคูนา ธกส. มีสาขา 650 แห่งทั่วประเทศ คิดเป็นร้อยละ 0.9 ของจำนวนหมู่บ้านทั้งหมด เกษตรกรที่กู้เงินกับ ธกส. มักถูกบังคับให้ซื้อปุ๋ยเคมีหรือยาฆ่าแมลงกับธนาคาร ไม่นับกรณีที่พนักงานธนาคารเองหลายคนแอบปล่อยกู้ให้กับลูกหนี้ ธกส. ในอัตราดอกเบี้ยสูงกว่าร้อยละ 2 ต่อสัปดาห์

คนในโลกใบแรกจำนวนมากรู้สึกว่าโลกนี้หดเล็กลงจนน่าอึดอัดขึ้นเรื่อยๆ ด้วยเทคโนโลยีการสื่อสารที่เร็วปานสายฟ้าแลบ และมหกรรมโฆษณาผลิตภัณฑ์และบริการทางการเงินร้อยแปดที่ตะโกนกรอกหูอยู่ทุกเมื่อเชื่อวันจากสื่อทุกประเภท แต่ในขณะเดียวกัน คนในโลกใบที่สองกลับไม่เคยเข้าถึงผลิตภัณฑ์ในระบบ ทั้งๆ ที่พวกเขาต้องการทุนมากกว่า มีความมุ่งมั่นกว่าที่จะถีบตัวเองให้หลุดพ้นจากบ่วงความจน

โลกการเงินกำลังหมุนเร็วเกินไปสำหรับคนในโลกใบแรก และสลัดคนในโลกใบหลังทิ้งอย่างไร้เยื่อใย โดยไม่เคยหันกลับมามอง

ธนาคารทุกแห่งวิ่งหาลูกค้า “high net worth” ไม่มีใครสนใจคนที่ “no net worth”

ในโลกแบบนี้ เป็นเรื่องแปลกอันใดที่พรรคไทยรักไทยจะได้ชนะการเลือกตั้งด้วยคะแนนเสียงถล่มทลาย ด้วยชุดนโยบาย “โดนใจ” ที่ถูกปรามาสว่าเป็น “ประชานิยม” แบบมักง่ายที่ไม่ยั่งยืน นโยบายที่สอนให้คน “เสพติด” เงิน มากกว่าจะสอนให้พวกเขามีวินัยในการใช้เงินและบริหารจัดการชีวิตอย่างแท้จริง

โลกการเงินมีองค์ความรู้ ทรัพยากร และปัจจัยต่างๆ จำนวนมากมายมหาศาล หากมี “กำแพงอคติ” ที่เรามองไม่เห็นที่กีดขวางไม่ให้ปัจจัยเหล่านั้นเข้าถึงคนที่ต้องการใช้มันที่สุด นั่นคือผู้ยากไร้ทั้งหลายในโลก

พนักงานธนาคาร ข้าราชการ และสมาชิกชนชั้นกลางหลายคนดูถูกคนจนว่าโง่ ไม่รู้เรื่อง ดูหมิ่นภูมิปัญญาชาวบ้านว่าไร้ความหมาย ไร้ประโยชน์ในโลกสมัยใหม่ และดูแคลนคนจนว่าไม่มีวันเป็น “ลูกค้าที่ดี” ของธนาคารได้

ข้าราชการมักเห็นประชาชนเป็นเพียง “ผู้ด้อยพัฒนา” ที่ต้อง “ถูกพัฒนา” โดยรัฐ ทั้งๆ ที่ในความเป็นจริง ประชาชนทุกระดับล้วนมีศักยภาพในการพัฒนาตนเอง ไม่เว้นแม้แต่ผู้ที่ยากไร้ที่สุด ด้อยโอกาสที่สุดในสังคม

ในระดับท้องถิ่นไทย ปราชญ์ชาวบ้านหลายท่านสร้างนวัตกรรมการเงินเพื่อช่วยเหลือชุมชนโดยไม่ต้องรู้ศัพท์การเงินหรือจบปริญญาด้านบริหารธุรกิจ ครูชบ ยอดแก้ว ก่อตั้ง “สัจจะสะสมทรัพย์วันละบาท” ในปี 2525 ห้าปีหลังกำเนิดธนาคารกรามีน ครูชบพัฒนากระบวนการ พัฒนาแนวคิดเป็นหลักสูตรเศรษฐศาสตร์ชุมชนจนเป็นที่ยอมรับของภาครัฐ มีผู้นำความคิดของครูชบไปขยายผลต่อยอด ตั้งกลุ่มสะสมทรัพย์จนประสบความสำเร็จหลายแห่ง ปัจจุบันองค์กรการเงินท้องถิ่นทั่วประเทศไทยมีจำนวนกว่า 40,000 แห่ง มีเงินออมรวมกันกว่า 10,000 ล้านบาท

แนวคิดของครูชบมุ่งสร้างสวัสดิการสังคมสำหรับคนในโลกใบที่สอง ครูภูมิปัญญาไทยท่านนี้พูดย้ำตลอดเวลาว่า “การสะสมทรัพย์แบบพัฒนาครบวงจรชีวิต ต้องคู่กับสวัสดิการด้วย ไม่สามารถแยกออกจากกันได้ ในความเป็นจริง สังคมด้วยกันปฏิบัติต่อคนในสังคมไม่เท่าเทียมกัน คือกลุ่มข้าราชการจะมีสวัสดิการจากรัฐ กลุ่มพนักงานบริษัทก็จะมีประกันสังคม ส่วนกลุ่มที่ขาดการเหลียวแลจากรัฐคือกลุ่มเกษตรกร กลุ่มผู้ใช้แรงงาน”

ในระดับโลก มูฮัมหมัด ยูนุส พิสูจน์ให้เห็นว่าอคติของชนชั้นกลางและข้าราชการหลายคนเป็นเพียงมายาคติที่ไม่เป็นความจริง เขาก่อตั้งธนาคารแห่งแรกในโลกที่มองคนจนที่สุดในสังคมว่าสามารถเป็น “ลูกค้า” ของธนาคาร ผู้มีศักยภาพที่จะนำเงินกู้ไปใช้ประกอบธุรกิจเพื่อถีบตัวเองให้หลุดพ้นจากปลักความจน ธนาคารกรามีนมิได้มุ่งสร้างเงินออมหรือสวัสดิการให้กับลูกหนี้เหมือนกับแนวคิดสัจจะหรือสหกรณ์ออมทรัพย์ในไทย แต่เงินออมและสวัสดิการก็เป็นองค์ประกอบสำคัญที่ขาดไม่ได้ในโมเดลของกรามีน เพราะช่วยลดความเสี่ยงในชีวิตของลูกหนี้ และเสริมสร้างวินัยและทักษะในการบริหารจัดการเงิน

ยูนุสตั้งประเด็นง่ายๆ ว่า ถ้าคนจนไร้ซึ่งศักยภาพใดๆ พวกเขาก็คงอดตายไปนานแล้ว ลำพังข้อเท็จจริงที่ว่าพวกเขายังมีชีวิตอยู่ ก็เป็นเครื่องยืนยันที่เพียงพอแล้วต่อความสามารถของคนจนในการเอาตัวรอด

ยูนุสเชื่อมั่นในศักยภาพภายในตัวมนุษย์ทุกคน ศักยภาพที่คนจนจำนวนมากไม่รู้ตัวว่ามี เพราะไม่เคยได้ถูกดึงออกมาใช้ และถูกคนรวยกว่าปรามาสว่าไม่มีอยู่จริง

ยูนุสเชื่อมั่นว่า การเข้าถึงทุนในอัตราดอกเบี้ยที่เป็นธรรมและสะท้อนความเคารพในศักยภาพดังกล่าว ประกอบกับการแนะแนวอย่างอ่อนโยน เป็นกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้คนจนสามารถดึงเอาศักยภาพในตัวเขาออกมาใช้ และเมื่อเขารู้วิธีนำศักยภาพนั้นออกมาใช้ เขาก็จะสามารถหลุดพ้นจากปลักความจนได้ด้วยตัวเอง และอยู่ได้อย่างยั่งยืน

ไม่ใช่พอถึงเวลาชำระหนี้ก็ต้องไปขายที่นา ยืมเงินญาติ หรือ “เช่าเงิน” จากเจ้าหนี้นอกระบบมา “โปะ” เงินกู้ก้อนเก่า วนเวียนไปเช่นนี้ไม่จบสิ้น เหมือนกับเจ้าหนี้บางประเทศที่ชอบโฆษณาว่าใช้โมเดลของกรามีน แต่ลูกหนี้ส่วนใหญ่ยังดึงศักยภาพภายในออกมาใช้ไม่ได้ หลายรายกลับถลำลึกลงไปในวังวนหนี้มากกว่าเดิมจนหาทางออกไม่เจอ ต้องรอรัฐบาลใหม่มายกหนี้ให้เช่นเคย

ธนาคารกรามีนพิสูจน์ให้เห็นว่า ธนาคารที่มองเห็นศักยภาพของคนจน และทำธุรกิจกับพวกเขาด้วยความเคารพในศักยภาพนั้นจริงๆ ไม่ใช่สักแต่ปล่อยกู้แบบหละหลวมเพื่อหาคะแนนนิยม จะอยู่ได้อย่างยั่งยืนในเชิงธุรกิจ ถึงแม้ว่าอาจจะทำกำไรได้ไม่สูงเท่ากับธนาคารพาณิชย์ทั่วไป

“ความจริงใจ” ในการช่วยเหลือคนจน เป็นสิ่งที่ยูนุสตอกย้ำมาตลอดชีวิตของเขา และปรากฏชัดเจนเป็นรูปธรรมในหนังสือที่อยู่ในมือของท่าน

ผู้แปลขอขอบคุณคุณพลอยแสง เอกญาติ และสำนักพิมพ์มติชน ที่ได้ให้โอกาสผู้แปลถอดความของหนึ่งในวีรบุรุษในดวงใจออกมาเป็นภาษาไทย ผู้แปลหวังเป็นอย่างยิ่งว่า ประสบการณ์ในการก่อตั้งและขยับขยายธนาคารกรามีนของมูฮัมหมัด ยูนุส ที่ได้บรรจงถ่ายทอดอย่างละเอียดทุกขั้นตอนในหนังสือเล่มนี้ จะเป็นแรงบันดาลใจให้กับนักการเงิน และ “ผู้ประกอบการเพื่อสังคม” (social entrepreneur) รุ่นใหม่ในประเทศไทย ที่กำลังมุ่งแสวงหาทางเลือกใหม่ๆ ที่มอบสมดุลระหว่างการรับใช้สังคม กับการแสวงหากำไรสูงสุด

เมื่ออ่านหนังสือเล่มนี้จบลง ท่านอาจจะเห็นด้วยกับผู้แปลว่า “การเงินที่อ่อนโยน” (compassionate finance) นั้น ไม่เพียงแต่เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้จริงเท่านั้น แต่ยังกำลังเกิดขึ้นอย่างช้าๆ ในหลายประเทศทั่วโลก

บางที สิ่งเดียวที่จำเป็นต่อกำเนิดของธนาคารเพื่อคนจนที่ยั่งยืนอย่างแท้จริงในประเทศไทย อาจเป็นการตอบคำถามสั้นๆ ที่ยูนุสถามในหนังสือเล่มนี้ว่า เราต้องการช่วยเหลือคนจนจริงๆ หรือเปล่า?

สฤณี อาชวานันทกุล
“คนชายขอบ” | www.fringer.org
16 พฤษภาคม 2551

Popularity: 9% [?]